Рæстæг, адæм, цаутæ

            

      Фарнæ уæмæ бадзорæд, нæ хъазар æмзæнхонтæ, нæ уарзон газет «Ирæф» - и кæсгутæ! Мах, Ирæфи райони рагондæр гъæутæй еу – Стур Дигори цæргутæ, уæдта ами райгургутæ æма си се ΄ригондæр бонтæ рарветгутæ (нур аллирауæнти цæргутæ), некæд иронх кæнæн нæ цитгин райгурæн бунат. Арæх си,фадуæттæмæ гæсгæ, æмбурд дæр бауæн.  Æма, нæ æнзти хуæздæр рæстæгутæ кæми рарвистан, еци изæдон бунати кæдзос уæлдæфи уолæфгæй ци не 'римисæн уæд – нæ хестæрти рагон таурæхътæ, уадзимистæ, нæ разагъди кадгин лæгти нæмттæ, алкæмæн дæр ни махæй дæнцагæн ка бæззуй, сæ уæхæн лæгигъæдтæ. Кæд уæди Устур Дигорæн (уотæ хундтæй цитгинæй - Устур) æ дирзæг климатон æма зин цæрæн уавæрти стонг æма уазал дæр берæ бавзурстан, уæддæр е ци дессаги уарзон цард адтæй – æмхузон мæгур, фал кæдзос зæрдæ æма æнæсайд, æнæфæливд  уодикæндти хæццæ. Мадта къæбæрдæдтони хабарбæл ба дзоргæ дæр нæ кæндзинан.

     Гъо, нæ фал сугъзæрийнæ талатæ исуадзонцæ, махæн еци рæстæгути ци хестæртæ гъомбæладæ лæвардтонцæ кæрæдзей уарзунæн, зини дæр æма цийни дæр кæрæдзей фарсмæ лæуунæн, етæ. Уомæй нин бантæстæй абони уæнгæ нæ фиддæлти æгъдæудтæ æма фæткитæ дæсгай æма дæсгай æнзти сæрти рахæссун. Кæрæдзей фæууинд нин ци æхцæуæн æма адгин фæууй, раст цума еу мади бæдæлдтæ фæууæн, уотæ! Еци цард æма уæди рæстæгутæбæл ци берæ дзæбæх имисуйнæгтæ ниффинсун æнгъезуй, нæ кæстæртæн дæнцагæн. Фал мæ мæ аци бони дзубандий ба фæндуй зæгъун, æрæги бабæй аци рауæни ци хуарз гъуддаги фæдбæл бамбурд ан, уой туххæй.  Е æй бастауйнаг гъуддаг, растдæр зæгъгæй ба - рæсугъд фæткæ, нæ рагфиддæлтæй незамантæй баизайæг æма ма нур дæр Стур Дигорон æхе ка хонуй, етæ ке нæ иронх кæнунцæ, еци Идауæги кувд. 

  Æ нисан аци кувдæн алкæддæр фæууй еу - æримисун æма исцитгин кæнун, Хуцауи еци фæлдесонди, рагон таурæхътæмæ гæсгæ Стур-Дигори зилди цæрæг мугкæгтæн ке фæрци не 'сæскъудæй абони уæнгæ сæ едагæ æма сæ ном. Уæдта ма нин, уомæй уæлдай дæр, нæ фиддæлтæй ци уодварни хæзнатæ баизадæй фæтккитæ æма æгъдæудти хузи, етæ дæр иронхи бунати куд нæ изайонцæ, фал сæ рæсугъдæй цæмæй радтæн нæ фæсте цæуæг кæстæртæмæ, е дæр ма. Уадзæ æма нæ хестæрти фарнæ æма намус ма фесæфа, фал сæ фæлтæртæ зононцæ æма дæдтонцæ кæрæдземæ, куд нæ сугъзæрийнæ байвæрæнтæ, уотæ. Æма син, куд кæддæр, уотæ нæ цитгин изæди хай - Идауæг дæр агъазгæнæг уа. Е æй нæ культурæ, нæ национ хуарз фæткитæй еу къатдзеуагæ. Ка’й зонуй, кедæрти зæрди баизайа мах нæ хестæртæй ци таурæхъ фегъустан е, æма æй етæ дæр радзоронцæ сæ идарддæри фæдонтæн. 

     Адæймаг æ национ историон уедæгтæ ку лæдæра, кадгин имæ ку уонцæ æ рагфиддæлти рæсугъд æгъдæудтæ æма фæткитæ,  æ адæмихатти уодварни хæзнатæ идарддæр фæлтæртæмæ æнæййивд  дæттун æ устур ихæсбæл ку нимайа, уæд уой уодвæллойнæ, æнæмæнгæ, нимаиун æнгъезуй куд устур байвæрд исони рæсугъд цардарæзтмæ, уотæ. Уой туххæн, æма уинæн – нæ кадгин национ бунтæ, хуарзæй нæмæ æнзти сæрти ци фæццудæй, етæ куд фæстæдæр, уотæ минæгæй-минæгдæр кæнгæ цæунцæ. Фал, ес нæ царди уæхæн адæмти къуæрдтæ, уæхæн гъæутæ, сæ хестæртæбæл хуарзæй цидæр фæууидтонцæ, нæ ирон национ историкон хæзнатæ багъæуай кæнуни гъуддаги,  уони ка нæ иронх кæнуй, фал сæ рæсугъдæй ка хæссуй кæстæртæмæ. Уонæй æнцæ Дигори коми Стур Дигори æрмæст абони цæргутæ нæ, фал ма си кæддæр ка цардæй, кенæ æ фиддæлтæ еци гъæуæй рацæуæг кæмæн адтæнцæ, етæ дæр.

      Гъеуæхæн уагбæл, не ΄гъдау, нæ рæсугъд фæткæ бабæй исцитгин кæнуни фæдбæл æмистъоли мæййи æмбеси (17 аг июли), æ дугкаг Хуцаубони, куд алли анз, уотæ Стур Дигори еудадзуг цæргутæ байархайдтонцæ æма бамбурд кодтонцæ, сæ минкъий райгурæн бæстæ хъазар кæмæн æй, еци адæмти кадгин Идауæги кувдмæ. Куд æма цæй фæдбæл рантæстæй е, уобæл ес сæрмагонд таурæхъ. Уæди кæстæртæн, махæн, уой уæртæ раги, Идауæги кувдтити бони, дзориуонцæ Стур Дигори хестæртæ Будайти Гакку, Гæтцити Даукуй, Хайманти Дæка, Хъодзасти Пълан, Гетъоти Беслæн, Чихтисти Мæрзабег, Гæтцити Илас, Чихтисти Апон, Гобети Галачи, Гобети Илас, Рæмонти Зузу, Гетъоти Дафа æма æндæртæ мæнæ атæ.

     Рагон дзамани, дан, хадтæй емини нез. Адæм цагъди кодтонцæ. Бонæй еминæ хадтæй адæймаги хузи, æхсæвæ ба адæми цагъта. Берæ адæмтæ, берæ муггæгтæй цайуаг дæр нæбал баизадæй. Фæстагмæ еминæ æрбахъæрдтæй Дигоргоммæ. Еминæ фиццагидæр ами исфæндæ кодта Къургъости Битемурухъи рамарун. Битемурухъ, кæци адтæй зонæнгин (гъома – нæхемæ дæсни) æма кадгин лæг еци рæстæги, фæццæйцудæй будурмæ. «Фæтæнтæмæ» ку æрхъæрдтæй, (Дзинагъай хедæй уæлæмæ ци æндзæр ес, е уотæ хуннуй), уæд ибæл уоми рамбалдæй барæг - бæхгин. Барæг Битемурухъи фæрсуй: «Москæмæ хæстæгдæр над кæбæлти ес?»  Битемурухъ базудта, еминæ ке æй е, уой  æма ин байамудта изол над Къæбури бунти. Битемурухъ æхуæдæг хæстæг надбæл ратундзтæй Москæмæ. Адæмæн фегъосун кодта Москæй - Къуссуй уæнгæ, ахсæви еминæ зелдзæнæй, ма  дуар маке байгон кæнæд, зæгъгæ. Еминæ Устур Дигорæмæ ку бахъæрдтæй, уæд фæззилдæй гъæубæл, фал ин дуар неке байгон кодта. Æрмæст фæстагмæ бахуаста Хаймантæмæ. Адтæй сæмæ нæуæг киндзæ. Еминæ сæмæ æртæ хатти бахуаста. Нæуæг киндзæ нæ зудта хабар æма  дуар байгон кодта. Бийнонти еугурæй дæр рамардта, æрмæст сæ минкъий биццеу къолсæри къуми хустæй авдæни æма ма си е фæййервазтæй. Хундтæй Хуйман æма еци сувæллони номбæл рацудæй Хуйманти (Хайманти) мугкаг.

    Ка ма баизадæй гъæуи, еци адæм æрæмбурд æнцæ сæумæй, кæсунцæ Уасгергий ковæндони сæрæй, рахес фарсæй,  содзгæ къудур разилдæй. Е еминæ адтæй, гъавта ка ма байзадæй, уони басодзун, фал, дæлбилæ Ирæфи æмбохгæ дони исæмбалдæй æнай - æнойти.  Уоми фестадæй гацца куй. Дони гулфæнтæй æхе фехста, фал ибæл гъæуи куйтæ æрбамбурд æнцæ, ма æй Балхъарий уæнгæ фæссурдтонцæ. Ами берæ адæмтæ цагъди фæцæнцæ, фал Стур Дигорæмæ ба нæбал æрбандиудта.  Адæм исфæндæ кодтонцæ, Хуцау син ке банхус кодта, уой фæдбæл ковæндонæ ескæми искæнун. Битемурухъ син загъта: «Бакæнæн уотæ, æма фехсæн саздахъ, кæми æрхауа, ковæндонæ уоми фæууæд».

       Бакодтонцæ уотæ. Саздахъ æрхаудтæй цæфсгæ къудур кæми бахаудтæй Ирæфи дони, уоми, иуордæг фæзи. Ес си рагон тæгæр бæласæ. Искодтонцæ ибæл адæм дорæй горен. Цитгин æй дардтонцæ алкæддæр, исхудтонцæй Идауæги ковæндонæ. Æрæгити ба си Стур Дигори гъæуи администраций хецау – Хортити Сослан искодта сара, цæмæй уарунæй дæр æма хорæй дæр кувди рахаст  хъоргонд ма цæуа. Æ цæрæнбон берæ! Раст гъеууоми бабæй аци анз дæр, Хизалати, Ирæфи донуордæги, адтæй Идауæги кувд. Хестæртæ фиццагидæр рагон тæгæр бæласи буни ракувтонцæ еунæг Хуцауи туххæй, табу ин загътонцæ, бафæдзахстонцæ ибæл æгас Иристони цæргути, ирæзгæ фæлтæрти, абони нæ фæсевæдæй тугъди будурти ка архаиуй рæстдзийнади сæрбæлтау, уони, æма уой фæсте ба сæ идарддæри бадт Идауæги номбæл, æ ном ин цитгинæй иссергæй, хастонцæ, кæстæртæ ци фингитæ æррæвдзæ кодтонцæ сатæг рауæн, уоми.

Аци кувдмæ силгоймæгтæ нæ цæунцæ. Æрмæстдæр нæлгоймаг адæмтæ устурæй минкъиййи уæнгæ. Алли хатт дæр, кувди бабадти кæрони, хестæртæ хæлдтæ исгæлдзунцæ, иннæ анз ка уодзæнæй кувди æгъдау рахæссунбæл дзуаппон, еци бийнонти исбæлвурд кæнуни туххæй.

  Аци анз кувди æгъдау хастонцæ æртæ – Хортити Виктори, Цопанти Валерикки æма Хайманти Хетæги бийнонтæ, кæцитæ байархайдтонцæ алли хæдзарæй дæр нисайнаг æрæмбурд кæнунбæл. Силгоймæгтæ ба æрæмбурд кæнунцæ къосбарæй кæдзос тиллæг – хуар бæгæни исфицунмæ. Гъома, алли бийнонти байвæрд дæр куд уа уæларвон тухтæмæ баковунмæ, уотæ. Ковгæ дæр хестæр еци бæгæнийæй фæккæнуй æртæ къерей хæццæ. Искæнунцæ, фæрзеуæй цидæр багъæуй фингитæбæл æривæрунмæ, уони. Æрмæст фингитæ ба исаразунцæ кæстæр нæлгоймæгтæ, силгоймæгтæн еци бунатмæ, цæуæн ке нæййес, уомæ гæсгæ. Силгоймæгти фингитæ ба конд фæуунцæ Одолайæй Стур Дигорæ æрдæмæ æрбацæуæн фæзи. Хонунцæ æй Голятæ.

    Алли хæдзарæ дæр æрбарветуй ардæмæ е ΄ртæ къерей, кувдбæл дзуаппдæтгутæ дæр ма искæнунцæ фæрзеуæй ци багъæуй, уони, уой туххæн æма æрцæуæг адæм берæ фæууй еци бон кувди. Етæ сæ хæццæ æрбаласунцæ аллихузон ниуæзтитæ, сауæнгæ ма адгийнæгти уæнгæ, нивонддаг фустæ, кæцити кæстæр фæсевæд равгæрдунцæ уоми.

   Кувди хестæрæн аци анз бадтæй Хайманти Хасан, кæци идарддæр бадгутæ,  хестæр адæмтæ – Тургити Ермак, Тъурити Еруслан, Гобети Анатолий æма æндæрти хæццæ хъæбæр рæсугъд рахастонцæ кувди æгъдау. Æримистонцæ агъазгæнæг цитгин изæдтæ æма идаугути, Стур Дигори разагъди лæгти, хуарз кæстæрти нæмттæ, сæ номбæл син уагътонцæ ниуазæнтæ.

  Фæстæдæр, кувди гъуддæгтæ ку рахецæн унцæ, уæд хестæрæй, кæстæрæй, нæлгоймагæй, силгоймагæй æрбацæунцæ гъæуи астæу Нихæсмæ æма ами исаразунцæ гъазт. Адæм цийнæ кæнунцæ кæрæдзебæл, райгъусунцæ нæхемæ рагон зартæ изæдтæ æма идаугути, гъæуггаг разагъди адæмтæ æма фæнзуйнаг кæстæрти туххæй. Рауадзунцæ сæ номбæл ниуазæнтæ.

 Æма нæбæл сæрæгасæй, æнæфидбилиз æма зæрдæрохсæй æрбахъæртæд иннæ анзи Идауæги кувд дæр. Сæргъæуайгæнæг Идауæг ба нин нæ Иристони, рæсугъд Дигори коми цæргути æма си æндæр рауæнти цæргути алкæддæр куд гъæуай кæна фидбилизтæй, нез кæмæ ес, уонæн сæ нез куд фæссора, уадзгæ дæр нæмæ ’й куд нæ кæна. Уотæ имæ кувдтонцæ нæ хестæртæ æма бабæй имæ мах дæр зæрдæй бакувтан. Æма нæ кувдтитæ фæууæнтæ еунæг Хуцауи «Аммени»!

                       Стур Дигорон, Чиколай гъæуи цæрæг, Гæтцити Валерикки радзубандийæй æрмæг мухурмæ бацæттæ кодта

                                                               Чихтисти Риммæ.