Далæ Дигори   рагон Къамати Цæлкости Гуйман,

                       Æ дууæ сау къобор гали ку ниефтиндзуй  

                      Фæццæуон далæ будурмæ мæ сувæллæнтæн

                             Хуар ласунмæ …                                                                              Уотæ райдауй зар. Фæндуймæ, цæмæй æригон фæсевæд, зар фегъосгæй, зононцæ, цæмæн искодтонцæ нæ фидтæлтæ хумæтæг хуæнхаг лæгбæл зар, кæци дууæ сæдæ анземæ хæстæг изæлуй адæни астæу.

   Дигоргоми рагон дзамантæй нури доги уæнгæ адæн цардæнцæ гъæутæй. Сæ нимæдзæ 30-æй фулдæр адтæй. Кæми фулдæр, кæми ба цалдæргай хæдзари. Равгитæ куд амундтонцæ, уомæ гæсгæ. Уонæй рагондæр гъæутæй еу æй Къаматæ. Ами бундор ниввардтонцæ æртæ 'нсувæри - Цайрон, Къобал æма Къама. Цайронæн неке байзадæй, Къобалтæ будурмæ рафтудæнцæ бустæги рагон дзамани. Къама кæми æрæнцадæй, е иссæй Къаматæ, адтæй дууæ хаййи - уæллаг æма дæллаг. Дууæ синхи æрбунат кодтонцæ къулдунтæбæл, Сау хонхи бунмæ. Лигъздæр зæнхи гæппæлти хæдзæрдтæ нæ аразтонцæ, хумтæн си пайда кодтонцæ. Игуæрдæнтæ, хумзæнхитæ адтæнцæ нæхъæртон. Уомæ гæсгæ хуарæрзад, картоф фæндон нæ фагæ кæнидæ. Минкъий рæвдзæдæр адтæнцæ фонсдаруни фæрæзнитæ. Уой фæрци бийнонтæмæ уидæ фид, уорсаг, цихт, царв. Хатгай сæ уæлдæйттæ æййивтонцæ тиллæг, хъумац æма æндæр гъæугæ дзаумæудтæбæл.

   Е уæхæн уавæрти цардæнцæ рагон гъæу Къаматæ.  Ами цардæнцæ уæхæн муггæктæ - Байхъултæ, Гадатæ, Гетъотæ, Диготæ, Магкитæ, Нигкотæ, Секъинатæ, Синатæ, Тауиттæ, Хохтæ, Цæлкостæ.

   Къамати цæрæг адæни историй байзадæй берæ таурæхътæ æма кадæнгитæ, кæцитæн æвæдзи ес бундор. Кæддæри дзамани дан берæгъ давта сувæллæнтæ гъæуæй. Къаматæ берæгъ æрахæстонцæ, уодæгасæй æй бастъихтонцæ æмаʹй уотемæй рауагътонцæ. Æ неунмæ дан Сау хонхæй æрхæ ратудта æма гъæуи хæдзæрдта рахаста. Берæгъи хабар Къобалти   хæццæ бæдтионцæ. «Къобалти берæгъи фæндараст фæууо», - уотæ дæр дан ралгъетионцæ. Мадта Секъинатæ сайтан куд æрахæстонцæ, еци таурæхъ дæр райгурдæй аци гъæуи. Малити Геуæргий «Дзандзирахъи» архайгутæ дæр æнцæ Къаматæй. Уордигон адтæй Нигкоти Саумæкъур – кæци тухгæнгути къуари раздзæуæги рамардта амæ сæ фæссурдта. Адтæй уобæл дæр зар.

Мадта Бесати Тазей уацау «Налхъут æма Наурузи» архайгутæ дæр Къамати   хæццæ баст æнцæ.   Дигорæ 'ма Ири астæу, сауæнгæ Мæздæгмæ зундгод адтæй Хохти Малчик. Дзурддзæугæ, тоггинтæ федаунгæнæг, Цæгат Кавкази адæнти 'хсæн устур кадæ кæмæн адтæй.  Фæстагдæр   дзамæнтти райсгæй,  Гетъоти Хадзеумар – зундгонд революционер. Сибири горæтти Сергей Лазой хæццæ тох кодтонцæ Советтон царди уаг аразунбæл. Хадзеумар дæр райгурдæй Къамати.

   Мæ радзурди сæр ба æй Цæлкости Гуйман Гозой фурт. Цæлкостæ цардæнцæ, куд иннетæ, уотæ. Хуарзæй -   нæхъæртонæй   адтæнцæ куд иннетæ, уотæ. Фонси куст кодтонцæ, сæ хумзæнхитæмæ зилдæнцæ. Гуйман ма иннетæй уæлдай адтæй гъæйт цауæйнон. Асæй кæд устур лæг нæ адтæй, уæддæр, куд фæззæгъунцæ, къахæй федар, фезмæлунмæ рæуæг. Сау хонхи сæр, Хусгинæй Сарди коми уæнгæ алли дор, къахнад æма фæззелæн зудта æхе тургъи хузæн. Мадта æ хъриймагæй ба зæгъионцæ «цъеуи цæстæ» нæ евгъудта. Фæттæ ку исефтиндзидæ, уæд син сæ рæстдзæвиндзийнадæ æвзурста, Къаматæй Тауитти бунмæ кусæбæл ци орс дор адтæй, уой æргъæвунмæ - уотæ имисионцæ хестæртæ. Зæгъионцæ - цалдæр сæдæ дзæбодури æ къохи бафтудæй.

     Раги дзамани дæр адтæй уæхæн фæткæ 'ма ести цауи фæдбæл исаразионцæ еристæ. Уидæ догъ бæхтæбæл, дор æхсун, даргъ бæхъæбæл исбурун, хъабагъ æргъæвунбæл æма æндæр хузи лæгдзийнадæ æвзарæнтæ. Мæхчески рæбун адтæй будур, кæций худтонцæ «хъабагъ æвæрæн». Уоми ерис кæнионцæ нисан (хъабагъ) æргъæвунбæл топпæй. Хестæр адæн куд имисгæ æрцудæнцæ, уотæ уæхæн еристæ ку уидæ, уæд ниввæрионцæ уæхæн уагæвæрд - æртæ æхсти барæ уодзæй алкедæр, кезугай, хæлттæ исгæлдзионцæ 'ма, уотемæй. Æрмæст Гуйманæн барæ нæ лæвардтонцæ. Уидæ отæ 'ма æхсионцæ цалдæр фæлтæремæй æма неке 'ргъавта нисан. Уæд адæн æмбурдæй дзорун райдайионцæ: «Гуйман фехсæд, Гуймани рауагътæ!». Гуйман алли хатт дæр хъабагъ еунæг æхстæй фергъæвидæ.   Е уæхæн лæг адтæй Цæлкости Гуйман, æ дзамани зар кæбæл искодтонцæ. Зари агкаг лæгдзийнадæ ба бавдистæ æндæр гъуддаги.

   Алли анз æмхузæн нæ рауауй тиллæги æрзад. Æркодта уæхæн уавæр æма будурмæ æнæ рацæуæн нæ адтæй тиллæгбæл фæхуæст унмæ. Гуйман æхе рæвдзæ кодта балци цæунмæ. Еу бон кæсуй æма гъæуи нихæси сæрмæ хъуæцæ   бадуй, раст Сау хонхи Кæфойнауи сæрмæ,   рæстæг ихæлунмæ ку фæгъгъавуй, уæд си мегъæ куд бабадуй, уотæ. Ци уа е, деси бацудæй Гуйман. Ниццудæй нихæсмæ æма уинуй - гъæуи   кари адæн сæ лолитæ се'цæгæй думунцæ æма катай кæнунцæ. «Цæбæл æй уæ тухст», - фæрсуй сæ Гуйман. Дзуапп ин равардтонцæ хестæртæ: «Зин уавæри бафтудан. Коми думæгæй рацæуæн нæййес. Абæргутæ размæлуни барæ ку нæ уадзунцæ æма нæ сувæллæнтæ судæй мæлдзæнцæ.   Ду ба, Гуйман, дæхе фæндаггон арæзт ку   искодтай æма уобæл дæр нæ сагъæс æй». Гуйман син загъта: «Мæ гъуддаг æрдæгбæл некæд ниууагътон мæ уоди тасæй. Сувæллæнтæ ба судæй мæлун нæ бауаддзæнæн».

Ранæхстæр æй, æ дууæ гали уæрдуни баефтиндзгæй, хонхæй будурмæ. Æ хъриймаг æд хъатара ба уæрдуни сæмæни буни бафедар кодта. Комæй ку рахизтæй, уæд æхецæн унаффæ кæнуй: «Кæбæлти цæуон. Паддзахи надбæл æма дæргъвæтин уодзæнæй. Сурхи бæрзондбæл мæ над ракæнон æма еци æнамонд   абæргутæ уоми  ку «цауæн» кæнонцæ, уомæй дæр тæссаг ку æй». Рараст æй цубур надбæл. Æхсæвеуат æркодта фиййæуттæмæ. Сæумæ фестадæй, æхе рæвдзæ кæнуй æма æ фусунтæмæ дзоруй: «Цидæр æнахур фун фæууидтон æма уин æй радзорон». Фиййæутти хестæр ин уотæ: «Æнæ ахустæй фун ку дзорай, уæд цæуагæй». Сехуари фæсте Гуйман дзоруй: «Дессаг. Хонхи дор зелæг нæбал адтæй. Уæдта цалдæр устур дори рахаудтæй. Цума ци уа е?» Загъта ин хестæр: «Дæ балций дæ хъоргæнæг уодзæй, фал кæронмæ фæффæндараст уодзæнæ». Гуйман Хуцаумæ искувта, Уасгергибæл æхе бафæдзахста æма Чегерай бæрзонди бунти рараст æй.

   Гъæди дзæвгарæ рауадæй æма æ цæстæ бæхгинтæбæл æрхуæстæй. Уайтæкки 12-мæй æ сæргъи æрбалæудтæнцæ. Дзорунцæ имæ: «Дæ фæндараст, хуæнхаг, кумæ цæуис?» Гуйман син дзуапп равардта: «Лæгъуз анз адтæй, æнæ тиллæг ан. Сувæллæнттæ стонг æвзарунцæ æма хуар ласунмæ цæун». Абæргути раздзæуæг имæ дзоруй: «Фæцæй дæ балци. Суæгъдæ кæнæ галтæ». Гуйман сæмæ уотæ бакодта: «Мæгур хæдзарæ ан, мæ рохсаггаг 'рвади сувæллæнттæ дæр мæнмæ æнгъæлдзау æнцæ, мулкæн мæмæ аци галтæ ес, рамæуагътæ». Райхалæ галтæ, зæгъгæ, адтæй сæ дзурд, ходæзмолгæ. Сæ еу бабæй дзоруй: «Цæбæл тухсис, хуæнхаг. Аци галтæ ци гъоцитæ низзадæнцæ, уони уæситæй нæуæг галтæ искæндзæнæ. Исуæгъдæ кæнæ галтæ». Гуймани дзуапп адтæй уотæ: «Мæхе къохæй ба сæ не ʹсуæгъдæ кæндзæнæн». Абæргути кæстæртæй еу æргæпп кодта бæхæй æма хъæмайæй тæвингбостæ фæллух кодта. Тухгæнгутæ галтæ сæ разæй фæккодтонцæ, сæ хестæр ба кæстæрмæ дзоруй: «Балæууай æ рази, цума ци кæндзæй». Гуйман æнкъардæй лæудтæй, уæдта æфсой рафтудта, æ рагъий ракодта æма рацæуй. И лæхъуæн имæ кæсуй æмаʹй фæрсуй: «Æфсойнæй ба ма ци кæнис?» «Æфсой мин корæгкаг æй, æмаʹй æ хецау ку агорæ, уæд ин ци зæгъдзæнæн», - уотæ бакодта Гуйман. Лæхъуæн, дестæ гæнгæ, бæхбæл æхе багæлста ма фæннæхстæрæй. Сæ къуарæн ба уотæ: «Цидæр æнахур лæг æй, цума ин цидæр нæфагæ кæнуй. Æфсой æ рагъи искодта, корæгкаг æй, зæгъгæ, æмаʹй фæххæссуй». Абæргутæ бахудтæнцæ лæги миуæбæл æма сæ над идарддæр радардтонцæ.

   Гуйман сæ ку æруидта, раеуварс æнцæ, уæд æфсой æргæлста, уæрдуни сæмæни бунæй æ хъриймæг фелваста ма искувта: «Мадта кæд уотæй, уæд æз мæ фидæн фуртæн нæ райгурдтæн, сумахæй ма еске æ хæдзарæбæл сæрæгасæй ку исæмбæла». Гъæдæ Гуйман хуарз зудта 'ма фудгæнгути раз байахæста. Еу кæлдæ бæласи рæбун æрбунат кодта ма сæмæ æнгъæлмæ кæсуй. Абæректæ ку æрбахъæрдтæнцæ, уæд син Гуйман сæ раздзæуæги фехста. Æрвнæрæгау ниййазæлдæй топпи гæрах. Бæхгин зæнхæмæ фесхъиудтæй. Къуар, ци 'рцудæй, уой нæ ралæдæрдтæнцæ, фегуппæг æнцæ. Цалдæнгæ сæхемæ цудæнцæ, уæдмæ ма си цалдæр зæнхи барæ бацæнцæ. Гуйман уотæ æхста ма еу кенæ дууæ бæхтæй рахауиуонцæ. Уæдмæ сæ еу гъæр кæнуй: «Ка дæ? Циуавæр дæ? Зæнхон дæ æви уæларвон фидбилиз, еске ма ни уæддæр хабархæссæг ниууадзæ!» Гуйман сæмæ дзоруй: «Æз дæн мæгур хуæнхаг, галти хецау. Цæбæл тухсетæ. Сумах ци мадтæлтæ низзадæй етæ ма ниййердзæнцæ уæхæн лæхъуæнтæ». Сæ кæстæри син ниууагъта Гуйман, æ галтæ ракодта, уæрдун бафтудта æма æ над идарддæр кодта.

   Æрбаласта Гуйман тиллæг. Гъæубæстæ æ размæ рацудæнцæ, хъæбæр ибæл цийнæ кодтонцæ. Гуйман ба син загъта: «Абæректæ коми думæги нæбал ес. Цотæ æма ласетæ æдасæй, ке ци гъæуй, уой».

   Къаматæ, Дигоргом Цæлкости Гуйманбæл искодтонцæ зар. Аци хабар æрцудæй 19-аг æноси. Зар ба нурдæр цæруй æма уой фæрци Цæлкости Гуймани ном иронх нæй.

     Цопанти В. Б., фæллойни ветеран.