Малити Георгий игурæн бонмæ

  

Алли адæмихатмæ дæр фæууй, æ суйни сæрбæл кæмæй фæххуæцуй, уæхæн минæвæрдтæ. Ном æма ин кадæ етæ искæнунцæ иннæ нацити æхсæн, етæ ´й исесунцæ уæлиаудæр культурон къæпхæнмæ, етæ фæуунцæ æ федар буцæу, æ астæуцæгиндзæ. Еци хузи æркæсгæй, мах дæр, алайнаг адæм, æнæ ирисхъæ нæ разиндтан. Ес нæмæ Хетæгкати Къоста æма Малити Георги æма нин е, Уæрæсей финсгути Цæдеси иуонг, Цæгат Иристони адæмон поэт, Национ преми "Нарти фæткъу"-й лауреат Бабочити Руслан куд зæгъуй, уотæ барæ дæттуй сæрустур унмæ иннæ адæмти астæу.

     Æ ахадундзийнадæ æй æгæрон. Георгийи поэзий сугъдæг сауæдонæй ка фегъæстæ æй, йе æй некæдбал феронх кæндзæй. Æ алли уадзимис дæр æй шедевр. Малити Георги æй дигорон поэзий болæмæргъæ, кæци низзардта дессаги рæсугъд æма аййев гъæлæсæй, æригъосун кодта æхемæ хонхæй - будурæй. Адæмон поэзий уоди гъæдæ æнкъардта Малий - фурт æма ин йе фадуат равардта хуæнхаг лæги психологи, æ уоди уæздандзийнадæ, æ зæрди кæдзосдзийнадæ романтикон уæлвонг хуарæнтæй равдесун.

     Малити Георги – æнæбæрцæбæл курдиатгун поэт, прозаик æма драматург, мæгур адæми сæрбæл тохгæнæг, демократ, гуманист æма рохситауæг, райгурдæй 1886 анзи 23 октябри (нæуæг нимадмæ гæсгæ 5 ноябри) Киристонгъæуи. Малити Георгий фидæ Гадо йе´нсувæр Хъасболати хæццæ ралигъдæй будурмæ Моски гъæуæй. Федæни курухон поэт 1902 анзи каст фæцæй Махчески зилди дини скъола. Фулдæр зонундзийнæдтæ райсунмæ бæлгæй, бацудæй Æридони семинармæ, фал си кæронмæ ба не ´сахур кодта. Семинарий  хецауади нихмæ хæлхъойтæ ци ахурдзаутæ исаарзта, уони нимæдзи ке адтæй, уомæ гæсгæ цохгонд æрцудæй. Еу къуар анзи фæррахау-бахау кодта Уæрæсей горæтти, удта исæздахтæй Иристонмæ. Еци рæстæгмæ æ зунди рахаст æрфедарæй, куд революцион демократ, уотæ. Куста газет "Терек"-и сæрмагонд уацхæссæгæй, ахургæнæгæй. Æ публицистикон уацхъудтæ арæх фæззинниуонцæ Цæгат Кавкази иннæ газети дæр: "Горская жизнь", "Терские ведомости", "Владикавказский листок", "Хабар" æма æндæрти.  Уонæми поэт архайдта Иристони мæгур æма æфхуæрд дзиллити цард æма уæззау социалон – политикон уавæртæ бавдесунбæл.

       1917 анзи Малити Георги æндæр зундгонд революционерти хæццæ исаразтонцæ Иристони революцион-демократон парти "Кермен", кæцимæн æ разамонæгæй æвзурст æрцудæй Георги. Октябри революци ку фæууæлахез æй, уæд газет "Правда" ниммухур кодта, керменисттæ Ленинмæ ци арфи телеграммæ рарвистонцæ, уой. Æ къох ибæл ниввардта Георги.

     Нæуæг цардарæзт ку ралæудтæй, уæд Малити Георги "Кермен"-и партий номæй æвзурст æрцудæй Владикавкази горæти Думæмæ. Фал фæстагдæр ба æхе исцох кодта партий рæнгъитæй, зæнхи фарстатæ куд лухгонд цудæнцæ, уой хæццæ ке нæ арази кодта, уомæ гæсгæ. Уомæн æма æй æгириддæр нæ фæндæ адтæй, тог никкалуни хузæн æверхъау гъуддаги æ къох ниттола, ейæ. Ниууагъта æ политикæ æма раздахтæй, хумæтæг косæг адæм ци цардæй цардæнцæ, уордæмæ.

      Æ зæрди æрхæнтæ дзæбæх кæнун ниййагайдта æ райгурæн хуæнхбæсти рæсугъддзийнадæй æма е´мтог, е´мæстæг адæми таустæй. Абайти Васо фиццагидæр ку фембалдæй Георгий хæццæ, уæд финста: "На голове у него была простая серая пастушеская войлочная шляпа. Обут был в простые осетинские чувяки". Дигоронау ба хумæтæг цъæх буйнаг ходæ ма салин дзабурти. Геуæрги æ царди дæр, æ поэзий дæр адтæй хумæтæг хуæнхаг лæг æма æ адæми зæрдихатти рæсугъд менеугутæ ирдæй равдиста æ зæрдæлвас лирики.

     «Къоста æма Георги хумæтæги æмвæрстæ æвæрд нæ цæунцæ нæ национ литератури историй. Дууæ генийæн ци бантæстæй цубур царди, е некæмæнбал уой фæсте. Цардгъон литературон традици не 'рæййафгæй, етæ куд исхизтæнцæ Парнаси бæрзондмæ, уотæ неке. Æвæццæгæн, ирон æма дигорон адæммæ æма сæ фиддæлтæмæ мингай, сæдæгай æнзти æндæргъи медæггон энерги æрæмбурд æй, фал дуйней рохсмæ равдесун ке нæ бафæразтонцæ, уой не 'сфæлдесæг Хуцау дууæ поэтемæн балæвар кодта. Æма нæ фæррæдудæй - сæ дууæ дæр исарæхстæнцæ еугур адæми номæй исдзорунмæ, æгас дзиллити зæрдæ бавдесунмæ...

   Георги, уæлдæр куд загътон, уотæ гъæздуг литературон фæткитæ не 'рæййафта, цæттæ хуми нæ ниггæлста нæмуг, къанаувæди нæ рауагъта дон, фал алци дæр æхецæн гæнгæ рауадæй — хумæ дæр, таугæ дæр, æхсæдгæ дæр. Æма нæ фæттарстæй, æ байуантæ не 'ркалдæнцæ. Айдагъ лирики нæ фескъухтæй, æрмæст уоми не 'схизтæй поэзий цъоппитæмæ, фал ма е 'стур искурдиадæ æхе исбæрæг кодта эпикон жанри дæр. Нæ бон уотæ зæгъун æй, æма Георгийæй раздæр ирон æма дигорон финсгутæй æ маддæлон æвзагбæл классикон поэмæ ниффинсунмæ æ нифс неке бахаста. Къостай «Фатимæ» уруссагау финст адтæй, æма уой нæ нимайдзинан.

    Поэти 'сфæлдистадæ æвзаргутæ раст исбæрæг кодтонцæ. Мах дæр æй фездæх кодтан уæлдæр: финсæги уадзимистæн сæ фулдæр æнгом баст æнцæ дигорон фольклор æма эпоси хæццæ. Еци бастдзийнадæ берæвæрсуг æй. Зиннуй æмдзæвгитæ æма кадæнгити сюжеттæбæл, сæ композици­он æма ритмикон арæзтбæл, лексикæбæл, иннæ поэти­кон мадзæлттæбæл. Фал фольклорон варианттæ ку рабарæн, поэти сеси бунæй ка рацудæй, еци уадзимисти хæц­цæ, уæдта æхе равдессæнæй, Георги си æхе уодæй куд берæ байвардта, ейæ. Ци аййев адтæнцæ, уомæй сæ нигги зæрдесгæдæр ке фæккодта, римæхстаг æгириддæр нæй. Уой уæлæмхасæн литературон варианттæн фæффедардæр æй сæ логикон арæзт, конкретон бæрцæбарæнти фæрци исирæзтæй сæ музыкалондзийнадæ, дзæвгарæ фæййирддæр æнцæ архайгути фæлгонцтæ, фæттухгиндæр æй се 'хсæнадон игъусунадæ.

    Малити Георги æ кадæнгитæ «Темур-Алсахъ» æма «Гудзуна» ку финста, уæд цудæй 1934-аг анз. Арв хæмбохъулатæ кодта, æрттевæги æрттивта, е 'нахур гур-гур уæззау тас æфтудта зæрдитæбæл. Адæмæй беретæ се 'мбæрцæ исистун æма рацæун не 'ндиудтонцæ, нимпулдæнцæ сæхе медæги, нимминкъий æнцæ сæ аси, сæ нифс сæ хурфи ниммардæй, гъæр æма æргом дзорун нæбал зудтонцæ, нæбал сæ фæндадтæй. Алке æхе уоди сагъæс кодта. Фæткæбæл некебал худтæй æма кудтæй - æрмæстдæр цæстæмæ гæсгæ... Фуддзаман, фуддогæ æркодта...

Фал еугур дзиллæ æмхузæн некæд адтæнцæ. Сæ астæу уæхæн лæгтæ разиндтæй, кæцитæ нецæмæ æрдардтонцæ рæстæги æверхъаудзийнадæ æма ин æ коммæ нæ бакастæнцæ, нæ раййивтонцæ сæ алли бони уаг, сæ зундрахастдзийнадæ. Раздæр куд, уотæ реуæмбæрцæ, сæрбæрзонд æма нифсгунæй цудæнцæ сæ равзурст надбæл. Арви æрттевагæ æма гур-гури хæццæ æмдзо кодтонцæ. Арв, бæрзонддæр ци бæлæстæ фæуунцæ, уони цæвагæ ке æй фиццагидæр, е дæр си феронх æй. Нæ сæ евдалдæй лæуунмæ æма тæрсунмæ — цард искæсæ æма никкæсæ ке 'й, уой лæдæргæй, тагъд кодтонцæ адæймаги ном исцитгин кæнунмæ æма бæрзонд исесунмæ, дуйнемæ федауцæ æрхæссунмæ. Еци ефстаг лæгтæй адтæй Малити Георги дæр — гениалон поэт æма æвзаги дæсни, зингæ æхсæнадон архайæг, революционер æма демократ, рохситауæг æма зингзæрдæ патриот.

Зæрдæбæл æрлæуунцæ французаг поэт Жоашен Дю Бел­лей рæнгъитæ. Раст цума сæрмагондæй Георгий ном иссеруни туххæй финст адтæнцæ, уоййау рауадæнцæ:

«Блажен, кто устоял и низкой лжи в угоду

Высокой истине не шел наперекор,

Не принуждал перо кропать постыдный вздор,

Прислушиваясь к тем, кто делает погоду...»

Малити Георгимæ — демократ, гуманист æма рохситауæгмæ - адæймаги хъазарæн неци адтæй. Æ цийнæй — цингун, æ мастæй — хопъалæмæ, уотемæй рарвиста æ бонтæ Дигори Зарæггæнæг. Бæлдтæй ин æ нивгундæр федæнмæ. Фал цардамондæн æнæ дуйней сабурдзинадæй ниффедар уæн ке нæййес, уой дæр лæдæрдтæй, æма гузавæ кодта исони бонбæл. Куд гениалон поэт, уотæ идарддæрмæ уидта, æ зунд фулдæр ахæста иннетæй.

Æппæлæн дæ æнггæтемæй,

Фæйнæ хузи æстауæн.

Ка хонуй дæ æцæг гений,

Ка — уæлæрвтæй нистауæн...

Ка уинуй ди - нæбал уогæй,

Курдиадгундæр поэт,

Нури цардмæ евгъуд догæй

Æнихæлгæ федар хед...

Уотемæй ба дин дæ зæрдæ,

Де 'сфæлдистадæн æ сæр

Неке лæдæруй лæдæргæ

Берæ зонгитæй еу дæр.

Арви реубæл рохс æндурæ

Æй е 'мбæрцæ куд уинддуг,

Ду уоййасæбæл устур дæ,

'Ма уойбæрцæбæл гъæздуг.

Идзаг мæйæ форди сæрмæ

Куд фæззиннуй рæсугъддæр,

А дуйнебæл æд æфсæрмæ

Уотæ федудтай ду дæр.

Нæ дæ зонæн. Æндæр æнцæ

Дæ меддуйне 'ма дæ нет...

Гъе уомæн дæ æнæ дæнцæ,

Некæмæ æнгæс поэт...

* * *

Изæд адтæ. Æрцудтæ уæларвæй,

Æнгъалдтонцæ дæу ба адæймаг,

Уотæ зæнхон уидæ дæ гузавæ,

Уотæ зæнхон зиннидæ дæ уаг...

Фæццудæй дæ зæрдæмæ Дигорæ,

«Дессаг хуарз æй, - загътай, - бунатæн,

Рохсдæр бæстæ нæййес æ ниххори,

Кæдзосуоддæр нæййес, нæ, адæм.

Æрмæстдæр æййафуй уарзтгъæуагæ,

Рæстдзийнадæ гъæуй си фулдæр»...

Ниййагайдтай цæрунтæ. Дæ фагæ

Фæууидтай арфи бæсти фудтæ.

Рохс идауæг, зудтай айдагъ уарзун,

Ду раттунмæ арæхстæ æрмæст.

Дæ бон ку нæ бацæй рартасун,

Кæми 'знаг, кæми 'рвадæ æнхæст...

Нæ  хахур, нæ козбау нæ лæдæрдтæ,

Ду базур нæ уагътай æстудæй,

'Ма не 'схъал дæ цардæн æ лæвæрттæй, —

Дæ уодбæл уаддумгæй æрцудæй...

Сæхемæ дæ 'систонцæ уæлæрвтæ,

Уæддæр ма махæрдæмæ кæсис,

Уæддæр нин ниййирд кæнис не 'хсæвтæ,

Ду нæ сæрти рохсгæнгæ тæхис», - финста Георгий тухай Бабочити

Руслан.

    «…Малити Георгий уадзимистæ финст æнцæ лæдæрд æвзагæй, классикон дæсниадæй. Гъенур, Пушкин, Лермонтов, Къостамæ цæхуæн интуитивон тухæ адтæй, — Георгимæ дæр уотæ. Е 'мдзæвгæ кæсгæй, цума дæ хъури сойнæ цæуй, уой хузæн æнкъарис дæхебæл æхцæуæндзийнадæ, нæ ферхуæддзæнæ, лигъз, æнæкъулумпи. Æма е æй поэти тæккæ стурдæр домæнтæй еу — интуиций фæрци. Еуæй-еу авторти уадзимистæ кæсгæй, цума надбæл фæууаис æма, дæ къах бакъуæргæй, дæ кæмботтæ зæнхæбæл æрцæвис…», - æнцæ Цæрукъати Александри гъудитæ Георгий исфæлдистади туххæй.

«…Дигорон литератури бундорæвæрæг Малити Георгий поэзи       хорау æрттевуй æма тафс дæдтуй, мæйау уадзуй рохс тунтæ нæ  уодти, денгиз æма фордау ин — исусæн, зæнхи къорейау ба е 'носон æрвон над — орбитæй фæккеуæн нæййес.

Георгий литературон фæззинд æй æнахури дессаг, нæуæг хабар нæ адæми царди уаги: æнæкæрон æма æведуйгæ, - математикон терминæй ку испайда кæнай, уæд­та — «æнæййевгæ асæ» (постоянная величина).

Малий-фурти игурæн бонæй нурмæ рацудæй 136 анзи, фал адæймагмæ ба уæхæн æнкъарæнтæ, гъудитæ исæвзуруй, цума е берæ раздæр райгурдæй; сауæнгæ дигорон адæм ку рантæстæнцæ дуйнемæ, уæд. Уотæ æцæг, уотæ бундорон æй е 'взаг, уотæ сугъдæг æма æхсæст æй æ алли дзурди 'здæх, уотæ «бунтæй ласгæ» кæдзос дигорон зæрдихатт ес е 'нæмæлгæ уадзимисти.

Уогæ, ка 'й зонуй, æма Георгий æрвон поэзий римæхст æнкъарæнтæ хумæтæг кæсæг литературон критиктæй хуæздæр лæдæруй, арфдæр сæ есуй æ зæрди бунмæ. Е æй устур поэти тæккæ ахсгиагдæр минеуæг - адæми уод си ку байзайа, цæй туххæй ин уотæ зинаргъ æй, уой нæ лæдæргæй, цъундæй æй ку уина, къуруйæй æй ку игъоса... Уæхæн хуарзæнхæ ба, куд зонæн, уотемæй фæууй бæрæг ефстаг, æвзурст лæгтæмæ зæнхи цъарæбæл. Гъе, уотæ 'й уарзунцæ, уæхæн устур аргъ ин кæнунцæ кæсгутæ.

Малити Георги, зундгонддæр шотландиаг поэт Роберт Верней хузæн, æнæуаг берæ уарзта æрдзæ æма адæймаги, уонæй ин ратонæн н' адтæй. Поэт æ цард æрдзæй райста æма 'й адæймаги тухæн равардта. Æ цард равардта, фал мæлгæ ба нæ ракодта! Райгурдæй, æма нæбал рамардæй! Уомæй устурдæр нисан, уомæй дессагдæр карнæ ма поэтæн куд уа?!

Фал «медæггаг, арфдæр лæгæти» хурфæмæ ба некема бахизтæй, еци поэзи кæми æма кутемæй райгурдæй, уой неке зонуй, уæдта уой къахун гъæугæ дæр неке кæнуй. Е æй Хуцауи сæрмагонд лæвар еунæг, хецæн лæгæн. Еци Хуцауи лæвар ци æй æма куд æй, уобæл фæрсун не 'мбæлуй, поэт æй ниууагъта махæн — хумæтæг адæмæн, æма 'йбæл кæнæн æгæрон цийнæ.

Æносон æй Малити Георгий аййев исфæлдистади цæхæрти рохс æрвон æстъалути хузæн...», - зæгъуй Скъодтати Эльбрус.

    «Национ фольклоры хъæздыг æвæрæнтæй нæ курдиатджын поэттæй алчидæр йæхирдыгонау пайда кодта, йе сфæлдыстадон хæс æмæ йын йæ поэтикон удыхъæд куыд амыдтой æмæ дзы куыд домдтой, афтæ. Поэзийы дойны басæттынæн фольклор цахæм бæркадджын суадон у (æцæг поэт æм куы 'ргуыбыр кæны æмæ йын йæ сыгъдæгæй йæ зæрдæйы фæндиаг куы бануазы, уæд), уымæн ирд æвдисæн у Малиты Георгийы сфæлдыстад», - финста Дзуццати Хадзи – Мурат.

                                                                          Бабочити Э.

Хузистити: Малити Георги; поэти циртдзæвæн Дигоргоми, Дзоблати Лариси ист хузæ.