Æрæги нæ журнал «Ирæфи», уой фæсте газзет «Ирæфи» мухури рацудæй радзурд «Гъонгæси фурт» 1940-аг анзи финст. Финсæг адтæй Скъодтати Амурхан. Тæккæ райдайæни си ракастæн Икъати Хъанчели кой. Икъатæ æнцæ мæ мади 'рвадтæлтæ. Сæ равзурд Дигори, сæ царди уавæртæ æма æндæр хабæрттæ мæ бон куд бацæй, уотæ сæ æрбамбурдтæ кодтон, Гецати Афæхъой киунугæ «Дигори коми муггæгти равзурдæй» испайда гæнгæ. Ниффинстон æма сæ Икъати муггаги рапарахат кодтон.
Нур ба бæлвурддæр Скъодтати А. радзурди туххæй. Е финста советтон доги, репресситæ, æфхуæрдтитæ ку цудæнцæ еци дзамани. Уæд политикæ уотæ амудта - гъæздугутæ, бонгинтæ, къулæктæ адтæнцæ цъулбертæ, мæгур адæми æфхуæргутæ ма уотæ идарддæр.
Финсæг æвдесуй Хъанчели царди уаг. Æ æцæг ном адтæй Урузмæг Саулохи фурт. Бæрзонд, бакастгин, алцæмæй дæр æнхæст. Адтæй, дан, гъонгæс. Зæгъун гъæуй уой æма еци дзаман гъонгæс æгадæ нæ адтæй. Алкæбæл уайгæ дæр нæ кодта.
Хъанчел (Урузмæг) Мæхчески астæу адтæй нимади лæг. Уотæ ку нæ адтайдæ, уæд æй Мæхчесги тæрхони лæг нæ равзурстайуонцæ. Гъонгæси ном ибæл на байзадæй, фал Хъанчели суд. Адтæй раст лæг, æнæхийнæ, æгъдаубæл хуæст.
Нур ба мæн, удта Икъати фæдонти зæрдæмæ ци нæ фæццудæй. Фиццагидæр Хъанчелæн адтæй дууæ уоси. Секъинаонæй ин адтæй æртæ фурти. Дуккаг – Хъойбаон. Уой хæццæ ба син рантæстæй æртæ фурти - Азнаур, Дабан, Дзатæг æма Мария. Уотæ мæгур цард ку кодтайдæ, уæд дууæ хатти бийнонти гъуддаг нæ бакодтайдæ. Æгудзæг хæдзарæ нæ адтæнцæ
Хъанчелæн адтæй хестæр æнсувæр Дзатæг, кæци фæммардæй Болгарий, Шипки, Турки нихмæ тохгæй 1877-1878 æнзти. Радзурди автор финсуй - Хъанчел гъонгæси барæ ку курдта, уæд ибæл цудæй 14 анзи. Хъанчел райгурдæй 1861- аг анзи. Е 'рвадæ Дзитци ба ибæл ходгæ кодта, æ устур губуни хæццæ. Уома, кæбæл æууæндетæ гъæуи фонс. Дессаг ба е æй æма Дзитци райгудæй 1886 анзи, 11 анзей фæсте. Цæмæн уотæ æвдист æрцудæй Дзитци – Хуцау æй зонуй. Иннемæй, Дзитци ку исгъæздугæй, уæддæр губунгин нæ адтæй. Уотæ зæгъунцæ, æ фæсте ка байзадæй, етæ. Хузти дæр бæрæгæй - бæрзонд, тъæнтъехтæ арæзт. Лæдæрæн финсæги. Уæд политикæ уотæ амудтæ - гъæздуг губунгин, нæрдæй цъæрт кæнуй, мæгур ба гæвзуг, ци бакастæй, ци мулкæй.
Нур ба кутемæй исгъæздуг æй Дзитци. Мæхчески цардæнцæ дууæ æнсувæри. Мæхæмæт æма Бимболат. Мæхæмæтæн адтæй фондз фурти – Мæрзахъул, Дзеуа (Аслæнгерий), Гæбучи (Саулæг), Губади æма Дрис. Бимболатæн - еунæг фурт, Дзитцци, удта æртæ кизги. Мæхæмæти фурттæ, Мæрзахъул æма Губади, цалдæр анзи адтæнцæ Америки. Сæ къохи цидæртæ бафтудæй. Уой фæсте сæмæ исберæнцæ ставд фонс æмæ фусти устур дзогæ. Уæхæн цау дæр ма сæбæл æрцудæй. Сæ сторфонс еу рæстæги дардтонцæ Сурхи хезнити. Еу уæхæни син абæргути къуар астемæй сæ фонс раскъардтонцæ. Мæрзахъул фонси фæдбæл, æхе невдесгæй, фæррастæй, Дзеуа ба бæхбæл фæдеси рандæй гъæумæ. Еу унгæг рауæн Мæрзахъул фонсскъæргути раз байахæстæ ма сæ хæццæ стох кодта. Мæрзахъул æхста Америкæй ласт дамбаца (кольт) æй. Кæцæй æхста, е бæрæг нæ кодта, абæргути топпи æхст ба хъуæцæй зиндтæй. Цубур загъдæй, знæгтæй цалдæр фæммардæй, ка ба фæццæфæй. Мæрзахъул дæр фæццæфæй. Тухгæнгутæ фонсбæл нæбал адтæнцæ, сæ мæрдти катаййи фæцæнцæ. Уæдмæ фæдесонтæ дæр рахъæрдтæнцæ. Фонс бамбурд кодтонцæ, Мæрзахъули ба фæлластонцæ гъæумæ, фал нæбал æррæвдзæй, рамардæй. Бæгъатæрдзийнадæ равдиста æма ибæл скодтонцæ зар. Инсæймаг æнзти æй фæсевæд зардтонцæ. Куд имисиуонцæ, уотæ Мæрзахъул адтæй гъæйт лæхъуæн. Хуæрзконд, бæрзонд, кафагæ, зарагæ игурд. Фæсевæди лимæн, хуарз æнгарæ. Раст зæгъгæй, советтон хецаудзийнадæ ку фæффедарæй, уæд нæбал уагътонцæ зарун: гъæздугдзийнадæ гъæуайгæнгæ фæммардæй. Зардтонцæ Цæлкости Гуймани зар: мæгур лæг, æ сувæллæнттæн хуар ласгæй, абæргутæн галтæ нæ равардта, цалдæрей си рамардта.
Рæстæгути фæсте дууæ æнсувæри байурстонцæ. Сæ мулк, сæ циййес дууæ хаййи бакодтонцæ. Аци иурстæй Дзеуа уотæ зæгъидæ: «Мах фондземæй хъæрттан алцæбæлдæр, Дзитци ба еунæгæй нæ хъаурæ кодта, ма уомæ гæсгæ дардта ихуæрститæ». Цубур дзубандиæй, Дзитци давæг, лæборæг нæ адтæй. Куста æхсæвæй - бонæй цæмæй æ мулк фулдæр кæна, уобæл. Æцæг адтæй карз, æнæхатир кусти 'гъдауæй. Фал æ байзайæггæгтæ куд зæгъунцæ, уотемæй ба имæ Икъатæй ихуæрст некæд адтæй. Колхозтæ ку райдæдтонцæ аразун, уæд е ба æ зæрдæмæ нæ цудæй, адтæй нихмæ, мæ хъиамæттæ цæмæ еске разæй бакæнон, зæгъгæ. Нæуæг царди нихмæ уотæ ке дзурдта, уой туххæй 1930 -аг анзи ахæст æрцудæй. Фондз анзи фæцæй Сибири, фал ин хæдзарæмæ рацæуни барæ ба нæ адтæй. Ралигъдæй Гурдзимæ, æ лимæнтæмæ. 1935-аг анзий уоми æрахæстонцæ æмаʹй æд бийнонтæ Æрæдонæй Астæуггаг Азимæ фæххастонцæ. Уоми уæззау уавæрти цардæнцæ. Цалдæр сувæллони си рамардæй. Растгонд æрцудæнцæ 1946 -аг анзи ма исæздахтæнцæ Владикавказмæ, искодтонцæ хæдзарæ ма уоми æрцардæнцæ. Дзитци рамардæй 1954-аг анзи. Ами ци рæстæги цардæй, уоми Мæхческæмæ некæд бал фæццудæй. Адтæй зæрдихут, ахæсгæй ку кодтонцæ, уæд æ сæрбæл неке исдзурдтæ, æ фонс æма сæмæ ци мулк адтæй, етæ ба кедæрти бацæнцæ.
Иннæ æнсувæртæ ба раст бакодтонцæ. Сæ мулк байурстонцæ, нæуæг цардарæзти нихмæ неци дзурдтонцæ. Дзеуа ба революционер арæзт адтæй. Фæснæли Бельгий фабрикæ 1905 -аг анзи пурхгæнгути хæццæ активонæй архайдта. Уой фæсте сæ раздзæугутæ ахæст æрцудæнцæ. Дзеуа дæр дууæ анзи адтæй ахæст. Кæмидæр паддзах Николаййи хузæ хъæмайæй ке ниллухтæ кодта, уой туххæй. Икъатæн ма сæ еу æнсувæр, Гæбучи, дæр нæуæг царди нихмæ адтæй. Æрвист æрцудæй фондз анзей æмгъудæй Архангельскмæ ма уоми незæй рамардæй. Æ сувæллæнтæ æнагъомæй æхсæземæй тухцæрдтитæ кодтонцæ.
Гъе, уæхæн дзамантæ адтæй.
Цопанти В.
