Дoрoгие жители Ирафского муниципального района, уважаемые ветераны и труженики тыла! Примите самые искренние пoздравления с Днем Пoбеды в Великoй Oтечественнoй вoйне!
9 Мая - этo священная дата для каждoгo рoссиянина. Этo праздник сo слезами на глазах, пoтoму чтo вспoминаем тех, ктo oтдал свoю жизнь за свoбoду и независимoсть нашей Рoдины.
К большому сожалению, время неумолимо, все меньше среди нас ветеранов – свидетелей истoрии, свидетелей мужества нашегo нарoда, беззаветнoгo герoизма и преданнoсти рoднoму Oтечеству. Мы в неoплатнoм дoлгу перед вами, ветераны. Как и перед теми, кто, следуя славному примеру отцов и дедов, сегодня защищает интересы Родины в зоне Специальной военной операции. Низкий всем вам пoклoн за великий пoдвиг!
От всего сердца желаю вам, сограждане, здoрoвья, светлых, дoлгих и спoкoйных дней жизни, душевнoгo тепла, внимания и забoты близких! Мира, счастья и благoпoлучия! С Днем Пoбеды!
Глава Ирафского муниципального района
Роберт ХАМИКОЕВ
Дорогие ветераны и труженики тыла!
Примите искренние поздравления с самым священным для России праздником – Днем Великой Победы!
Ровно 81 год назад 9 мая 1945 года многонациональный советский народ совершил настоящий подвиг – сокрушил жестокого и коварного врага – фашизм. Гитлеровская Германия, которая развязала кровопролитную войну на уничтожение Советского Союза, была окончательно повержена. Это была не просто Победа, это была победа света и добра над абсолютным злом.
Проходят десятилетия, сменяются поколения, но память о тех, кто в суровые годы Великой Отечественной войны, стоя плечом к плечу, не щадя своей жизни, преодолевая неимоверные испытания и невзгоды, отстоял свободу независимость Родины, живет. Мы гордимся прадедами и дедами, прабабушками и бабушками, показавшими нам пример мужества, самоотверженности, несгибаемой стойкости и любви к Отечеству. Такие Герои есть в каждой семье.
Праздник 9 мая всегда с особым чувством отмечают в Северной Осетии. Более 95 тысяч уроженцев нашей республики храбро сражались на фронтах Великой Отечественной. Каждый второй не вернулся с поля боя. 79 наших земляков стали Героями Советского Союза, 12 – полными кавалерами Ордена Славы, 41 - боевыми генералами и адмиралами.
На подступах к столице Северной Осетии в переломном 1942-м году было выиграно одно из решающих сражений – битва за Кавказ. С 2007 года Владикавказ носит почетное звание «Город воинской славы».
Бесконечную благодарность хочу выразить нашим ныне здравствующим фронтовикам, и тем, кто ковал оружие Победы в тылу. Ваша стойкость, ваш характер, ваша любовь к Родине – главный нравственный ориентир для всех нас.
Сегодня уже наши современники, внуки и правнуки Победителей, с оружием в руках достойно защищают интересы Отечества в зоне специальной военной операции. Россию вновь пытаются поставить на колени. Кроме того, наши недруги всячески стремятся очернить наше славное прошлое, опорочить и предать забвению наше историческое наследие. Уверен, что верность боевому знамени предков, единство и сплоченность помогут всем нам и в этот непростой для страны период преодолеть любые испытания.
С Днем Великой Победы, дорогие земляки! Желаю вам мирного неба над головой, здоровья, крепости духа, счастья и процветания Северной Осетии и всей России!
Глава Республики Северная Осетия – Алания
Сергей Меняйло
Фидибæсти Устур тугъди рæстæги Ирæфи райони цæргутæ хъазауатонæй архайдтонцæ фудæзнаги нихмæ. Нæ бæстæбæл уæззау рæстæг ку никкодта, уæд адæм æрлæудтæнцæ тæккæ зиндæр фæлварæни размæ – гъудæй царди аргъæй багъæуай кæнун гитлерон мæлæтхæссæг тухтæй Райгурæн бæстæ, равдесун устур хъаурæ æма нифс лæгæй-лæгмæ тохи. Фæстæдæр ба еци æверхъау цаутæ историй ниффедар кæнунæн æма зæрдæбæл дарунæн исаразтонцæ берæ мадзæлттæ.
Тугъди архайгутæ.
Фидибæсти Устур тугъди будурмæ Ирæфи районæй рандæй фондз мин адæймагемæй фулдæр. Сахъ игурд лæппотæ æма сæрæн кизгуттæ сæхе æвдистонцæ æцæг бæгъатæрæй. Уомæн æвдесæн æй йе, ма си сæдæгæйттæ бæрæггонд æрцудæнцæ тугъдон майдантæ æма ордентæй. Сæ еу – Махъоти Алихан Амурхани фурт, кæцимæн лæвæрд æрцудæй Советтон Цæдеси Бæгъатæри ном.
Циртдзæвæнтæ æма мемориалтæ.
Ирæфи райони игонгонд æрцудæй цалдæр циртдзæвæни æма мемориалон комплекси Фидибæсти Устур тугъди архайгутæн:
Кади Аллея Чиколай гъæуи. Арæзт æрцудæй бунæттон бюджети фæрæзнити фæрци. Æвæрд си æрцудæй тугъдон бæгъатæрти бюститæ, кæцити астæу æнцæ Советтон Цæдеси Бæгъатæр Махъоти Алихан, Кади ордени æнхæст кавалертæ Калати Семен, Иосиф Юрченко æма Едзати Æхсарбек.
Фидибæсти Устур тугъди 1941 – 1945 æнзти сæ цард ка равардта ма тугъди будури ка байзадæй, еци æмгъæуккæгтæн Мемориалон комплекс. Арæзт æй Чиколай гъæуи астæу.
Циртдзæвæн Гасанти дууæ æдзард æнсувæремæн Ханафи ма Омарбийæн, кæцити цъам мар немуцаг лæгмартæ фехстонцæ 1942 анзи. Æвæрд æрцудæй Чиколай раздæри астанзон скъолай тургъи.
Стела Ирæфи район немуцаг фашистон лæборгутæй исуæгъдæ кæнуни кадæн. Цитгин уавæри игонгонд æрцудæй 1985 анзи Хæзнидони гъæуи бæрæг астæу бунати Уæлахези 40 анзи бæрæг кæнуни бонмæ.
Циртдзæвæн 142 Хæзнидони гъæуи цæрæг маддæлтæн, кæцитæн тугъди будурæй нæбал исæздахтæнцæ сæ æдзард фурттæ. Скульптурæ арæзт æй æрмæст Хæзнидони маддæлтæн нæ, фал æгас советтон маддæлтæн, кæцити даргутæ байзадæнцæ æностæмæ итигъд будурти.
Иннæ аспекттæ
Тугъди рæстæги Ирæфи райони цудæй æндæр архайдтитæ æма гъуддæгтæ дæр. Зæгъæн, 1943 анзи арæзт æрцудæй райони къамис, кæций иуæнгтæ слест кодтонцæ, агурдтонцæ немуцаг оккупанттæ Толдзгуни гъæуи ци фудмиути фæккодтонцæ, уони фæдтæ.
Тугъди фæсте Ирæфи райони арæзт цудæй къуæрдтæ, кæцитæ кæдзос кодтонцæ гъæутæ æма будуртæ тохæндзаума æма рæмодзæнтæй. Æфсæддон саперти хæццæ æмвæрстæ æрлæудтæнцæ ма сæ пайда хастонцæ еци агъазиау кусти бунæттон астæуккаг скъолай хестæр кълæсти ахурдзаутæ дæр.
Абони Ирæфи муниципалон райони устур цæстæдард цæуй зæрдæбæл дарæн бунæттæ, мемориалон æма æфсæддон ингæнтæ хуарз фадуати дарунбæл.
Рагæй фæстæмæ дæр ирон адæммæ Фидибæстæ гъæуай кæнун адтæй нæлгоймаги кадгиндæр æма ахсгиагдæр ихæстæй еу. Е уæлдай хъæбæрдæр рабæрæг æй, уæлдай ирддæр разиндтæй, нæ бæстæбæл фашистон сау хелагæ ку æртухстæй, уæд. Æгас ирон адæм дæр равдистонцæ сæ еузæрдиондзийнадæ Райгурæн бæстæбæл.
Сæ еу адтæй номдзуд тугъдон Махъоти Амурхани фурт Алихан. Æ тугъдон цин адтæй майор. 295-аг фестæг æфсæддон дивизий 1042 полкки командири хуæдæййевæг. Большевикти партий иуонг. 1943 анзи 31 мартъий Кубани бунмæ, уæдта цæугæдон Днестри сæрти хезгæй, Молдавий, уой фæсте Берлини бунмæ фæццæф æй. Лæвæрд ин æрцудæй хуæрзеугутæ: Ленини, Сурх Турусай, Фидибæсти Устур тугъди фиццаг къæпхæни, Александр Невскиййи ордентæ æма майдантæ. Устурдæр хуæрзеуæг ба - Советон Цæдеси Бæгъатæри ном.
Махъоти Амурхани фурт Алихан райгурдæй 1922 анзи 17 июли Чиколай хумæтæг зæнхкосæги бийнонти. Гъæууон скъолай аст къласи каст фæууогæй, куста колхози бухгалтерæй. Фидибæсти Устур тугъд æй æрæййафта, Орджоникидзей 2-аг тугъдон фестæгæфсæддон училищей курсант ку иссæй 17 июни 1941 анзи, уæд. Æдеугур фондз бони раздæр тугъд райдайунæй. Училище 1942 анзи каст фæууогæй, æрвист æрцудæй фронтмæ. Ма куд æцæг патриот, уотæ æгас 1418 боней дæргъи устур æнтæстдзийнæдтæ æвдиста тугъдон фæндæгтæбæл, сауæнгæ знаги астъонæмæ бахъæртуни уæнгæ.
Махъой-фурти тугъдон над, зæгъун æнгъезуй, райдæдта немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ Кавкази уорссæр хуæнхти тугъдтити æма цифуддæр знаги дæрæн кæнгæй, сауæнгæ Берлини уæнгæ бахъæрттæй. 1942 анзи Нальчикки рæбун, цæугæдон Баксани рази фашистти нихмæ карз тох ка кодта, еци дивизийæн æй пулеметæй æхсæг роти командирæй исæвардтонцæ. Кæд имæ фæлтæрддзийнадæ уоййасæбæл нæма адтæй, уæддæр еуцæйбæрцæдæр рæстæги фæсте рабæрæг æй æ сæрæндзийнадæ. Æ дæлбарон пулеметæй æхсгутæ, цæвæгæй кæрдæгау, дæрæн кодтонцæ фашистти, етæ Орджоникидземæ, Грознамæ æма Бакуй нефтцъирæнтæмæ, Фæскавказмæ еци лæборæги ку тундзтæнцæ, уæд.
Цал æма цал хатти фæййагъаз кодта æ дæлбаронти хæццæ иннæ æфсæддон хæйттæн! Уотæ дæр адтæй, æма Кæсæг – Балхъари гъæутæ уадзгæ рауадæнцæ. Е адтæй хъæбæр зæрдрист гъуддаг Алиханæн дæр, æма е ᾿фсадæн дæр. Фал æндæр гæнæн на ᾿дтæй, знаг уæд хъаурæгиндæр адтæй. Æхсæрисæри алфамбулай дæр хуæздæр бон нæ адтæй. Уогæ еци фудрæстæг берæ нæ рахаста, цидæр адтæй, уæддæр Сурх Æфсадæн æнтæсун байдæдта знаги дæрæн кæнун, Цæгат Иристони зæнхæй æй фæстæмæ сорун. Гъе уотемæй 1942 анзи 31 декабри уæгъдæгонд æрцудæй Алиханæн æ райгурæн гъæу Чикола дæр. Уой фæсте не ’фсæдтæ знаги ратардтонцæ Нальчиккæй, Ессентукийæй, Черкескæй, Армавирæй æма æндæр рауæнтæй.
Махъой-фурт 1944 анзи рагуалдзæги нисангонд æрцудæй фестæг æфсæддон батальони командирæй. Уæдмæ æ зонундзийнадæ дæр æма æ арæхстдзийнадæ дæр дзæвгарæ фæффулдæр æнцæ. Уæлдай бæлвурддæрæй е рабæрæг æй берæ ахсгиаг тугъдон гъуддæгути рæстæги. Зæгъæн, цæугæдон Днепри сæрти бахезуни тугъдтити рæстæги. Аци цæугæдон тæккæ урухдæр кæми ’й, уобæлти æ иннæ фарсмæ гъудæй бахезун Махъой-фурти е ‘фсæддонти хæццæ. Æма еци ихæс исæнхæст кæнун кæд уæззауæй уæззаудæр адтæй, уæддæр син бантæстæй.
Майор Махъой - фурт архайдта 220 æхсæн полкки 4 æхсæн дивизий Хонсар тугъди уæхæн районти, куд: Дебальцево, Артемовск, Алмазная… Батальони сæргъи уогæй, бавдиста устур æфсæддон дæсниадæ, е ’мтохгæнгути хæццæ æнтæстгинæй æнхæст кодтонцæ сæ размæ æвæрд ихæстæ.
Уой фæсте знаги къохтæй уæгъдæгонд æрцудæнцæ украинаг сахартæ Херсон, Николаев, Очаков æма Одессæ. Æмпурстонцæ Советон Молдавий сæйраг сахар Кишинев исуæгъдæ кæнунмæ, Польшæн сæребарæдзийнадæ ‘рхæссунмæ. Уотемæй бахъæрттæнцæ сауæнгæ Германий уæнгæ, æма 1945 анзи 29 январи уой зæнхæбæл фиццагидæр ка ‘рлæудтæй, уони хæццæ адтæнцæ Алихани тугъдонтæ дæр. Бæгъатæр командир æ зæрдæбæл бадардта, сахар Кюстрин фашистти къохтæй байсуни рæстæг. Еци сахар ба гитлеронтæ худтонцæ «Берлинмæ байервæзуни дæгъæл». Уобæлти гъæуама нимпурстайуонцæ Белоруссий фиццаг фронти æфсæдтæ Берлинмæ.
Уæлдай хъæбæрдæр ба Махъой-фурт фескъуæлхтæй Берлин байсунбæл тугъдтити рæстæги, æма ин уой туххæй исаккаг кодтонцæ Советон Цæдеси Бæгъатæри ном.
Тæккæ ахсгиагдæр игъосункæнуйнаг уæди рæстæги, æвæдзи, иссæй, 1945 анзи 2 маййи Совинформбюрой номæй Юрий Левитан ци хабар фегъосун кодта, е: «Белоруссий фиццаг фронти æфсæдтæ Украини фиццаг фронти комкоммæ агъазæй, карз тугъдтити фæсте, ниппурхæ кодтонцæ фашистон Германий тугъдон хæйтти, æма абони, 2 маййи, байахæстонцæ Германий сæйраг сахар Берлин – империализм æма тугъдæндзаргути хуккойнæ, сахар ка гъæуай кодта, еци немуцаг гарнизон æ къохтæ исдардта бони æртæ сахаттебæл æма æхе уацари равардта…».
Алкæмæн дæр æхцæуæн куд нæ адтайдæ, 1418 бони æма æхсæви ци тогкалæн карз тох цудæй, уой кæрон фегъосун! Советон адæм бахуæстæнцæ еугур дуйней цифуддæр знаг – фашизми хъурбæл. Уоми агъазиау ивæрæн бахаста, Алихан кæми тох кодта, еци æфсæддон хаййи еугонд, кæцимæн Советон хецауадæ хумæтæги нæ исаккаг кодта Ленини, Сурх Турусай æма Суворови дуккаг къæпхæни ордентæ. Еци æфсæддон хаййи тох кæнгæй, лейтенант Махъоти Алихан исирæзтæй майори уæнгæ, лæвæрд ин æрцудæй Советон Цæдеси Бæгъатæри ном.
Æнхæст 24 анзи ибæл нæма исæнхæст æй, уотемæй фæцæй æ тугъдон фæндаг Алиханæн. Æ фиди фæдзæхст сæрбæрзондæй исæнхæст кодта, кæци имæ финста æ фиццаг хуæрзеуæг «За боевые заслуги» ин лæвæрд ку æрцудæй, уæд уой фæсте: «… мæ фурт, сæрбæрзонд ди дæн, уæхæн бæгъатæрæй ке æвдесис дæхе знаги нихмæ, уомæй. Æууæндун, еу æма ма дууæ хатти не сцитгин кæндзæнæ дæ æнтæстдзийнæдтæй нæ муггаг».
Æфсади рæнгъити фæцæй 1956 анзи уæнгæ. Иссæй дæлболкъон. Уой фæсте ба иссудæй æ райгурæн Иристонмæ, куста аллихузон хæдзарадон къабæзти разамонæгæй.
Æ цардæй рахецæн æй 1981 анзи 27 мартъий, нигæд æй Чиколай еумæйаг æфсæддон уæлмæрдти, кæцими нигæд æнцæ, Алиханæн Устур Фидибæстион тугъди рæстæги æ райгурæн зæнхæбæл немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ тугъдтити æ тугъдон æмбæлттæй ка фæммард æй, етæ, æма уомæ гæсгæ æхуæдæг ниууосиат кодта, гъома, уоми мæ байвæрдзинайтæ, ме ‘мтохгæнгути фарсмæ æй мæнæн дæр мæ æносон бунат.
Нæ Иристони номдзуд бæгъатæр Махъоти Алихани ном æносон кадæ æма намусæй цæруй æ уарзон дзилли зæрдити, нæ абони цардарæзти. Æ номбæл ес гъæунгæ Чиколай, æ ном хæссуй, кæддæр æхуæдæг кæми ахур кодта, Чиколай еци скъола, æ фарсбæл æвæрд æрцудæй мемориалон мраморон фæйнæг. Уæхæн фæйнæг æвæрд æй, Дзæуæгигъæуи ци хæдзари цардæй, уой фарсбæл дæр. Фæсевæд ибæл искодтонцæ бæгъатæрон зар.